ILIASmarathon in De Morgen

Voor De Morgen schreef Evelyne Coussens vijf onderstaande argumenten om de ILIASmarathon bij te wonen of de vertaling van Patrick Lateur te lezen.

Literair zwaardgewicht

Deze week krijgen de 16.000 verzen van Homeros’ beroemde heldendicht Ilias vleugels in een bijna even heroïsche marathonlezing: vijf avonden lang en in vijf steden zal het kruim van de Vlaamse acteurswereld spreken van de snelvoetige Achilles, de helmboswuivende Hektor en Hera met de blanke armen. Volg de karavaan, óf leg gewoon de geprezen vertaling van Patrick Lateur op uw nachtkastje. Waarom, zegt u? Hier zijn vijf goede argumenten.

Evelyne Coussens

1. Voor de (denk)sport
Wilt u indruk maken op uw vrienden? Breng tijdens de volgende borrel voor de vuist weg het volgende te berde: “De wrok, godin, van Peleus’ zoon Achilles moet u bezingen. Hij was dodelijk, bracht voor Achaïers rampspoed zonder einde en stuurde naar de Hades vele schimmen van forse helden, lijken werden voer voor honden en voor vogels allerhande.” U citeert hier de allereerste verzen uit de Europese literatuur – resten u enkel nog de overige 16.000 te memoriseren. Overdreven? Uw historische voorgangers slaagden er met brio in. De Ilias berust op een eeuwenoude verteltraditie die de verhalen rond het Grieks-Trojaanse conflict door mondelinge overlevering kneedde en polijstte. Classicus en dichter Piet Gerbrandy vergeleek dat proces met een klassieke vorm van Wikipedia: dankzij de “wisdom of the crowd” bereikten de samengesmede verhalen een stilistische en inhoudelijke eenheid, die rond de 8ste eeuw voor Christus op schrift werd gesteld. ‘Homeros’ was dus misschien eerder de naam van een dichterscollectief dan van een eenzaam genie. De Griekse rondreizende barden kenden de duizenden verzen uit het hoofd, dankzij een gesofisticeerde vorm van mnemotechniek, maar vooral dankzij het metrum: de hexameter lag de Grieken als honing op de tong. De nieuwe vertaling van Patrick Lateur gebruikt een andere versvorm, de luchtig huppelende jambe, die meer op maat is van de Nederlandse taal. “De vertaling nodigt uit tot vertellen, luidop voorlezen, het is bijna spreektaal”, vindt acteur Nico Sturm, die deelneemt aan de marathon. “Het zijn verzen om door te deinen en dansen, en van tijd tot tijd, als je een beetje moe wordt, in te liggen. Ze smaken als een zonovergoten pinot noir: smeuïg maar fris.”

De ontvoering van Helena
De ontvoering van Helena, 1775, Scaiaro. Paris van Troje schaakt de Griekse Helena: lont aan het vuur.

2. Voor de actie
Smeuïg zijn ze inderdaad, de gebeurtenissen uit de Ilias. Het epos situeert zich in het laatste jaar van de Trojaanse oorlog, negen jaar ervoor ontbrand omdat de Trojaanse dandyeske prins Paris (“man van niets, vrouwengek”) aan de haal is gegaan met de wondermooie Helena, vrouw van de Griekse koning Menelaos. Diens broer Agamemnon verzamelt daarop zijn bondgenoten om fat en stad een lesje te leren. Negen jaar liggen de Grieken al voor Troje: geen wonder dat hun verveling en irritatie ontaardt in kinderlijk gekrakeel. Agamemnon ontfutselt Achilles een meisje, waarop de grote held in zijn tentje gaat zitten mokken en weigert nog langer te vechten. Zo komt het dat de protagonist van de Ilias maar liefst 18 van de 24 zangen slechts “en sourdine” (Lateur) door het verhaal trilt. Zijn afwezigheid is alomtegenwoordig. Pas wanneer zijn vriend Patroklos omkomt in de strijd, zet Achilles zijn wrok opzij, trekt opnieuw ten strijde en doodt Hektor, Trojes grootste held. De begrafenis van Hektor betekent het einde van de Ilias – het Trojaanse paard en de val van Troje zijn stof voor andere epen. Maar een droge geschiedenis is de Ilias dus allerminst: Homeros voert zijn toehoorders mee langs oorlog, wrok, macht, politieke strategieën, vriendschap, goddelijke interventies en liefde – denk Game of Thrones, maar dan in versvorm. Daar kunnen ook jongeren van smullen, zoals Colin Swaelens uit het vijfde jaar Latijn-Grieks, die zijn klasgenoten en directeur warm maakte voor de marathon. Tegenstribbelende generatiegenoten snoert hij vakkundig de mond: “De puber die zijn neus ophaalt voor de Ilias, moet zich eerst maar eens afvragen wat zijn lievelingsboek of -film is.’’

Zelfs oppergod Zeus kon het tij niet doen keren.
Zelfs oppergod Zeus kon het tij niet doen keren.

3. Voor de spanning
De doem van Troje is een zekerheid van bij het begin. Homeros laat er door een aantal voorafbeeldingen geen twijfel over bestaan: this city will burn. In die zin is de Ilias dus niet spannend: de toehoorder wéét dat de stad zal ten onder gaan, en zoals bij elke goede tragedie rest nog enkel de vraag hoe dat zal gebeuren. De dichter componeert zijn verhaal met de grootste zorg, en verspringt geregeld tussen verschillende verhaalniveaus. Er zijn grote, panoramische strijdtaferelen – het massale oprukken van het Griekse leger – met daarbinnen gruwelijk gedetailleerde beschrijvingen van de manier waarop mannen gespiesd, verhakseld of uiteengereten worden. Getroffen door een slingersteen, gespleten door een zwaard, doorboord door een speer? Ook drieduizend jaar geleden smulde men van zulke gewelddadige scènes. Maar een goede verteller weet te variëren, dus geregeld wordt het oorlogsbedrijf onderbroken door intieme, menselijke taferelen. Het afscheid tussen Hektor en zijn vrouw op de Trojaanse stadsmuren, met hun zoontje tussen hen in, bezorgt lezers of luisteraars ook vandaag nog een krop in de keel: “Verlies ik jou, dan zink ik beter weg onder de aarde.” Als derde verhaalplateau is er het soms tragikomische rijk van de goden. Ze fungeren als een geweten, maar niet als een moraliteit, want ze zijn net zo wispelturig, eerzuchtig en verliefd als de mensen zelf. Oppergod Zeus (“een pantoffelheld”, aldus vertaler De Roy van Zuydewijn) is machtig en onmachtig tegelijk, want zelfs de grootste der goden kan de tragische loop van het lot niet keren. Het godenniveau zorgt vooral voor een dubbele motivatie van wat rond Troje gebeurt. Wanneer Achilles in de 24ste zang het lijk van zijn aartsvijand Hektor aan diens rouwende vader Priamos teruggeeft, is dat niet alleen omdat Zeus het hem zo ingeeft, maar ook omdat hij zelf geroerd is door de smeekbede van de grijsaard.

De triomferende Achilles
De triomferende Achilles, 1892, Franz Matsch. Achilles sleept het lijk van Hektor voorbij de poorten van Troje.

4. Voor de film(taal)
Kijken naar Troy of een paar zangen Ilias lezen? Niet twijfelen. Het Hollywoodvehikel uit 2004, met een opgepompte Brad Pitt in de rol van Achilles, kan op geen enkele manier de verbeelding prikkelen zoals Homeros’ verzen dat doen. Meer nog: de taal van dat oude epos is bij momenten filmischer dan een film. Jonas Van Thielen, theatermaker en cinefiel, wijst de passage aan waarin Achilles terugkeert naar het slagveld: “De snelheid van die scène! Het is alsof je Achilles op de hielen zit, terwijl die zelf Hektor achtervolgt. Hij passeert een hele hoop Trojanen, links en rechts slacht hij mannen af, een houw hier, een slag daar, hier een opengereten buik, daar een kop eraf – en jij loopt als lezer gewoon mee.” Maar het meest uitmuntend bewijst Homeros zijn filmische bravoure in de beroemde ‘homerische vergelijkingen’, poëtische miniaturen waarin een concrete gebeurtenis (zoals de aanvalsmars van een oprukkend leger) wordt vergeleken met een universeel verschijnsel (in de natuur). Een kleintje, voor de smaak: “Zoals een havik in de bergen, snelste van de gevleugelden, gemakkelijk een schuwe wilde rotsduif achterna stormt; zij vlucht onder hem door, maar van vlakbij schiet hij snel krijtend steeds weer op haar af, want zijn instinct drijft hem om haar te grijpen – zo vloog vol vuur Achilles recht naar hem.” Ziet u het voor u? Homerische vergelijkingen zijn films-in-de-film, en u bent uw eigen cameraman. Bovendien vormen de golvende verzen rustpunten in de lectuur. Ze halen de toehoorder even weg uit de actie en relativeren tegelijkertijd de menselijke oorlogszucht: in het oog van de kosmos is dat streven naar roem eigenlijk maar onnozel.

Koning Priamos smeekt Achilles om Hectors lichaam terug te brengen
Koning Priamos smeekt Achilles om Hectors lichaam terug te brengen, 1824, A.A. Ivanov.

5. Omdat het over u gaat
In een tijd zonder grote verhalen – of maken we onszelf dat maar wijs? – spreekt de Ilias van één groot verhaal: de aloude zoektocht naar menselijke zingeving. “De Ilias trekt tegen de achtergrond van geweld en oorlog het hele register van menselijke gevoelens open en stelt fundamentele vragen over leven en dood”, vindt Patrick Lateur. In een eerste indruk lijken Homeros’ verzen nochtans gericht op vooral een oud aristo- cratisch verhaal van roem en heldenmoed – mannelijk machismo, zeg maar. Zie ze gaan, Achilles en Hektor; beide even godgelijk moedig en menselijk dwaas tegelijk. De hoogstaande ethos van hun daden had voor de eigentijdse toehoorder een historische functie: ze werkte identiteitsvormend en -bevestigend voor de Grieken die rond 1200 voor Christus naar de westkust van Turkije waren gevlucht toen hun vasteland door Doriërs onder de voet werd gelopen. In dat opzicht gaat de Ilias over wie de Grieken zijn – maar er is meer. Het is ook een existentieel verhaal van wat er tussen mensen gebeurt. Dat blijkt het mooist uit de 24ste zang, waarin het Griekse aristocratische heldenideaal aan het wankelen gaat. In deze zang zit het fundamentele conflict van de Ilias vervat, zegt Kristoffel Demoen, professor Griekse Letterkunde aan de UGent: “Achilles, daarnet nog een gewetenloze seriemoordenaar, zit te wenen met zijn vijand, de Trojaanse koning Priamos. De ene huilt om zijn dode vriend Patroklos, de andere om zijn dode zoon Hektor. Ze wenen, ze eten, ze praten over het leven, ze slapen, ze rouwen. Er lijkt maar één les te zijn: je levenskeuze eist altijd ook een tol, van jezelf of van de mensen die je dierbaar zijn.” De Ilias werpt de vraag op waarvoor een mens kiest in zijn korte leven. Ambitie, succes en roem? Of een onopvallend leven in de luwte? Antwoorden komen er niet. Het verhaal van Hektor en Achilles eindigt in zang 24, de vraag blijft nog duizenden jaren nazinderen.

Alle citaten komen uit Ilias. Wrok in Troje – Homeros. Vertaling: Patrick Lateur. Uitgeverij: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010. In mei verschijnt bij Athenaeum het luisterboek, ingesproken door Patrick Lateur. De Ilias-marathon vindt plaats van 21 tot en met 25 januari in Mechelen (uitverkocht), Brussel (uitverkocht), Tielt, Leuven en Antwerpen.