De Ilias zoals nooit tevoren

Patrick Lateur in Wau

Jo Heirman en Thomas Hart interviewden Patrick Lateur over zijn Ilias-vertaling voor Wau, het blad van de studie Klassieke talen van de Universiteit van Amsterdam.

Boekenhoek: De Ilias zoals nooit tevoren

Voor ons zit de Belgische classicus Patrick Lateur, succesvol poëet , bloemlezer en vertaler. Op dit moment legt hij bij uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep – Singel 262 is op de foto in de achtergrond te zien – de laatste hand aan zijn binnenkort te verschijnen Iliasvertaling, wat de aanleiding vormde tot dit interview.

Laten we maar met de deur in huis vallen: wanneer kunnen we uw Ilias precies verwachten?

De presentatie van mijn vertaling zal samenvallen met het begin van de Week van de Klassieken, op woensdag 14 april in de Balie hier in Amsterdam. Het lijkt misschien alsof dat ver weg is, maar die tussentijd hebben we tijd nodig voor een laatste redactie: dat gaat dan uiteraard over een reeks Belgicismen (wanneer vermeldt van Dale bij alle andere woorden eindelijk eens “bovenmoerdijks” of zoiets?…), bepaalde wendingen, en dan ook elementen van de interpunctie. Ik hecht erg veel belang aan deze finale redactie en ik moet zeggen dat de uitgeverij hierbij nauwgezet tewerk gaat. Daarvoor verdient Athenaeum zeker en vast een pluim. Grondige redactie is bij uitgevers niet meer zo evident, wegens erg duur.

Uw eerste werk verscheen toen u de veertig reeds gepasseerd was. Hoe komt het dat u zo’n laatbloeier bent?

Na klassieke talen te hebben gestudeerd in Leuven ben ik meteen aan de slag gegaan in het onderwijs (waar ik nog aan Jo les heb gegeven). Ik zat in tal van raden en organisaties van de school en raakte hierdoor na verloop van tijd overwerkt. Toen ik een break inlaste ben ik aan het vertalen geslagen. Mijn eerste vertaling die werd gepubliceerd was het Pervigilium Veneris, nadien kwam Pindaros, etc. Sindsdien heb ik inderdaad al veel vertaald, en nu ik met pensioen ben gegaan is er nog meer tijd voor dit soort werk. Nevenactiviteiten, zoals mijn lidmaatschap van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, zorgen ervoor dat ik ook met dingen buiten vertalen bezig ben, wat ik erg belangrijk vind.

Hoe bent u te werk gegaan bij het vertalen van zo’n enorm werk als de Ilias? Heeft u uzelf dagelijks een aantal verzen als doel gesteld?

Mijn doelstelling was, toen ik begon met de vertaling, zo’n 30 à 40 verzen per dag te vertalen. Maar als je een tijdje bezig bent, komt het tempo vanzelf hoger te liggen en zo gebeurde het dat ik op goede dagen, alsof de Muze ook mij bijstond, zelfs wel eens honderdtal verzen haalde. Maar dat was wel uitzonderlijk. Soms kwam ik amper aan tien verzen. Ik had ook de gewoonte om na een paar zangen, een en ander te reviseren. Afstand maakt kritisch. Maar in de tijd dat ik bezig was met mijn vertaling heb ik wel eens een aantal dingetjes tussendoor gedaan (bijvoorbeeld de bloemlezing van Griekse liefdespoëzie Kijken naar jou uit duizend ogen, verschenen bij Davidsfonds, red.). Afwisseling maakt het hoofd weer heel even vrij. Maar een langere periode van niet vertalen heb ik nooit gehad.

Elf vertalers van de Ilias zijn u al voorgegaan door een vertaling naar het Nederlands te maken. Wat onderscheidt uw werk van dat van uw voorgangers?

Het grootste verschil ligt in het feit dat ik gekozen heb voor jambische pentameters in plaats van voor hexameters (de Roy van Zuydewijn) of proza (Schwartz). Bij mijn weten is zo’n keuze uniek wat betreft de Nederlandstalige vertalingen van de Ilias, al is het wel al gedaan wat met ander Grieks werk (Aafjes hertaalde zo de Odyssee) of Latijnse poëzie (de Aeneis-vertaling van Van Wilderode).

Waarom hebt u in uw vertaling juist voor de jambische pentameter gekozen?

Het maken of vertalen van een gedicht in een vaste vorm is een uitdaging. De jambische pentameter is voor mij van fundamenteel belang in een gedicht, en zeker in de epiek: in navolging van de epische poëzie van de Tachtigers (denk aan Mei van Gorter), heb ik voor dit metrum gekozen. Mijn keuze is van literair-historische aard, het is niet mijn bedoeling om te disputeren met de Roy van Zuydewijn, die de Ilias in dactylische verzen vertaald heeft en voor wiens prestatie ik steeds een grote bewondering heb gehad. Maar met de pentameter zorg je dat een gedicht nader bij ons natuurlijk ritme ligt en op die manier ook natuurlijker klinkt. De pentameter is de beste drager van het ritme. En ritme is erg belangrijk in een gedicht.

Wat stond er aan de basis van uw vertaling? Was het uw eigen verlangen de Ilias te vertalen, of heeft de uitgeverij u gevraagd?

Ik ben niet zelf naar de uitgeverij gestapt, maar Athenaeum-Polak & Van Gennep heeft mij gevraagd om het werk van Homeros te vertalen. Toen Mark Pieters het me vroeg, heb ik geen moment getwijfeld. Bij het vertalen ben ik steeds meer van de Ilias gaan houden. We denken wel eens dat de Ilias bruter, eentoniger is dan de Odyssee, maar dit is niet waar. De Ilias kent veel variatie en vooral diepgang in interpersoonlijke, diepmenselijke relaties zoals die tussen vader en zoon of man en vrouw, en toont zo zonder omwegen de mens van zijn goede, zwakke, en wrede kanten. Al is Achilles de man van de biceps en Odysseus die van hier (wijst naar zijn hoofd), toch zit er m.i. zeer veel emotie in de Ilias: vader Priamos die huilt om het dode lichaam van zijn zoon, Achilles die treurt om zijn verloren vriend Patroklos en Hektor die zijn vrouw moet achterlaten om nooit meer terug te keren.

Hebt u plannen voor na de Ilias?

De uitgever heeft me gevraagd om na de Ilias ook de Odyssee te vertalen. Die zou bij leven en welzijn moeten uitkomen in 2014. Je zou misschien denken: ‘opnieuw Homeros?’, maar ik moet zeggen dat ik er al naar uitkijk: de Odyssee is een heel ander epos. Het spreekt meer tot de verbeelding, er zit meer avontuur in, mist daarom misschien soms wat diepgang en is die zin een stuk romanesker dan de Ilias. Maar eerst moet ik de Ilias finaliseren, natuurlijk.

We kijken ernaar uit! Succes met de afronding en bedankt voor het interview!

Interview afgenomen door Jo Heirman en Thomas Hart op 15/01/2010, verschenen in: Wau, Blad van de studie Klassieke Talen van de Universiteit van Amsterdam, 25(2010)1.

Homeros, Ilias. Wrok in Troje. Vertaling Patrick Lateur. Met een nawoord van Tom Holland, Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2010.